نقد و بررسی "غمری غمخوار" "قمری غمخوار در شامگاه خزانی" هزار و یک هایکوی پارسی، سروده ی سیدعلی صالحی، انتشارات نگاه،چاپ اول 1386-شمارگان 3300-412 صفحه

صالحی خود در مقدمه ی کتاب می گوید:"مدت ها بود که هیچ شعر ، سراغی از من نمی گرفت و تنها سه سطر ساده سرئده بودم: کسی از این راه عبور نخواهد کرد جز باد که او را نخواهی دید بنا به رسم همیشه، خیال می کردم بسا پاره ای از یک شعر کامل است که فعلا طلایه دار آن به دیدارم آمده است. هر چه منتظر ماندم خبری نشد. ناگهان در یافتم این چند هجای موجز، خود یک شعر کامل است. مستقل است. اول و آخر است. و این نخستین هایکوی من بود." او سپس "هزار و یک هایکوی پارسی را می سراید. با تمام ویژگی های هایکو آشناست.گاه ، تنها تو را به تماشا فرا می خواند:

"مه، دریا، اسکله

همه رفته اند

سحرگاه اردیبهشت"(فمری غمخوار-ص1)

گاهی ، آن چه را که دیده است و در خود احساسی را جسته است ، با تو در میان می گذارد:

"بعد از باران

عطر برنج و هیزم نیم سوز

یک پیاله چای، یک پیاله چای"(همان-ص 1)

باید بنشینی و آهسته در دلت بخوانی اش. حتا چشم هایت را ببندی تا بتوانی احساس را از سطرها و واژه ها به دلت منتقل کنی و باقی را در دلت بسرایی:مثلا بگویی"چه حالی دارد. چه قدر می چسبد!و بعد تجسم کنی شالیزاری را که باران خیسش کرده؛ بوی نم، فضا را آکنده و عطر برنج گیلانبا عطر هیزم نیم سوخته ، در هم شده و فضایی رویایی ساخته . حالا یک پیاله چای واقعا می چسبد!شاید همین حس  تو را به یک عشق ناب و به جان طبیعت نزدیک کند یا در آن غرقت سازد!شاید غم یا شادی نابی را در درونت زنده کند. این جاست که من می گویم ، یک آدم شهری که سیمان و آهن اشغالش کرده ،  در حقیقت از مادر خودش ، طبیعت، جدا شده و دیگر دل و دماغی ندارد . وقتی به این جا برسد، گم شده ی درونش را می یابد و آرام می گیرد. او ، گاه با کوه و رود و دریا و گل و گیاه سخن می گوید و انتظار دارد تو دنباله اش را بگیری و با او به آن جا بروی:

هی! پیچک پژمرده!

گردوی صد ساله ای

این جا بود"(قمری غمخوار-ص11)

انگار پیچک در خواب است!که می گوید"هی" و پیچک با درخت گردو مقایسه می شود. پیچک کجا و درخت گردو کجا؟درخت گردویی در آن جا بوده که حالا نیست؟ فعل "بود" این را می گوید.پس  جایش پیچکی روییده است. پبچکی که حالا پژمرده است و لحظه ای دیگر نخواهد بود. هم با عظمت و کم ارزش هر دو در معرض نابودی اند. این ندایی به انسان ها نیست؟گویی نوایی از خاقانی در دید سیدعلی است" ما بارگه دادیم، این رفت ستم بر ما      بر کاخ ستمکاران گویی چه رسد خذلان؟ و هزاران سوال و حس و حرف در درونت شکل می گیرد؛ اگر خوب بخوانی و بیندیشی. زبان هایکو ، اصولا ساده است و این با صالحی و شعرش جورتر است.نه مشکلی و نه پیچیدگی خاصی. همان زبان روزمره و زبان گل و گیاه و کوه و صحرا! "این جا نیز چندان نمی پاید

خاشاک سفر کرده

از بیشه های نی"(قمری غمخوار-ص14)

همان گونه که پیداست، تصویر، تفکر و تاویل حرف اول را می زند. خار و خاشاک جایی ندارد. گاه در بیشه ی نی است ؛گاه در صحرا و اصولا هم سفر باد است. از خود اراده ای ندارد و ارزشی هم که چیزی یا کسی نزد خود نگهش بدارد.   هزار ویک هایکوی پارسی صالحی می تواند روزها و شب ها ، به تامل و دیدن و تماشایت مشغول کند. به سفر ببردت و مناظر بدیعی را برابر چشمانت بگشاید.به جهان پاک و ناب عشق و صلح و آزادی و دوستی رهنمونت کند. این ها همه جلوهای زیبای هایکوهای صالحی است. زیاد بودن این هایکوها(کمی) گاهی می ازاردت.برخی از این ها تصویرهای خیلی ساده دارند و کم حرف زود گذر. یعنی می شود غربالش کرد. گزینش دوباره و چند باره . و به جای هزار و یک، پانصد ف ششصد هایکوی عالی و خواندنی و دیدنی و برتر گزینی کرد: در هر کومه ای حرف زنی، مردی، مردمانی اوایل یکی از شب های سرد زمستان است(همان-ص 16) یا: دره ی بوته های مورت طعم علف رمه ی آرام آهوان بهاری(همان-ص29) و نمونه های بسیار دیگر از این دست. موضوع دیگر،تصویرهای پیاپی کتاب است که یک صفحه در میان یا بیش تر، که همه اش را سیدعلی کشیده صفحه های بیشماری را به خود اختصاص داده است. ناگفته پیداست که هر تصویر ، گاه هایکویی ست، غزلی و قصیده ای. این تصویرها در کل کتاب 145 صفحه را فرا گرفته است از 412 صفحه! body { direction:rtl; font-family: Tahoma; font-size:9pt;} html,body { border: 0px; } /**/ معرفی و نقد "قمری غمخوار در شامگاه خزانی" سروده ی سیدعلی صالحی هزار و یک هایکوی پارسی مقدمه:هایکو، شعری است موزون، هفده هجایی(5-7-5) زادگاهش ژاپن است.بد نیست بدانیم، هایکو با هفده هجا که سه مصراع بیش تر ندارد، یکی از خوش آهنگ ترین شعرهای ژاپنی ست.در شعر هایکو ، معمولا یک فصل واژه به کار می رود که نشان دهنده ی یکی از فصل های چهارگانه ی سال است.   پیش از هایکو، شعری به نام هایکای وجود داشته که وزنش(7-7-5-7-5) بوده با پنج مصراع. هایکو، فرزند همین هایکای است که سه مصراع اول با همان وزن هجایی(5-7-5) را حفظ کرده است.   در هایکو، دو مصراع اول مقدمه است و در مصراع سوم نتیجه ی شعر می آید. باید گفت ، هایکو شعری نیست که پایان و آغاز معینی داشته باشد؛ چون وظیفه ی هایکو ، تجسم یک منظره یا طرح موضوعی ست که به مخاطب عرضه می شود تامل و تاویل ، به عهده ی مخاطب است. در حقیقت، هایکو پایانی ندارد .   هایکو در ابتدای پیدایشش، توصیف ظاهری طبیعت بوده. چیزی مثل واقع گرایی؛ اما به تدریج ، از توصیف ظاهر به توصیف "دیدن و شنیدن"نیز رسید.شاعر آن چه را که در اثر دیدن در ذهنش القا می شد، می سرود. بعد ، هایکو به بیان شخصیت و افکار و درون شاعر پرداخت.   در شعرهای ژاپنی، هایکوهای بی وزن هم سروده شده است.   یکی دیگر از تغییرات هایکو در طول زمان، حذف فصل واژه از آن است. در هایکو ، اصولا از آرایه های ادبی استفاده نمی شود. اما هایکوهایی هم سروده شده اند که دارای آرایه های ادبی هستند. در هایکو، برداشت به عهده ی مخاطب است. در هایکو ، شاعر همه چیز را همانند بخشی از زندگی و طبیعت می داند: امید و ناامیدی، خستگی و رهایی،عشق و شوریدگی و اندوه و شادی که شاعر آن ها را در کوناه ترین جمله ها بیان می کند. نقد و بررسی "غمری غمخوار" "قمری غمخوار در شامگاه خزانی" هزار و یک هایکوی پارسی، سروده ی سیدعلی صالحی، انتشارات نگاه،چاپ اول 1386-شمارگان 3300-412 صفحه صالحی خود در مقدمه ی کتاب می گوید:"مدت ها بود که هیچ شعر ، سراغی از من نمی گرفت و تنها سه سطر ساده سرئده بودم: کسی از این راه عبور نخواهد کرد جز باد که او را نخواهی دید بنا به رسم همیشه، خیال می کردم بسا پاره ای از یک شعر کامل است که فعلا طلایه دار آن به دیدارم آمده است. هر چه منتظر ماندم خبری نشد. ناگهان در یافتم این چند هجای موجز، خود یک شعر کامل است. مستقل است. اول و آخر است. و این نخستین هایکوی من بود." او سپس "هزار و یک هایکوی پارسی را می سراید. با تمام ویژگی های هایکو آشناست.گاه ، تنها تو را به تماشا فرا می خواند: مه، دریا، اسکله همه رفته اند سحرگاه اردیبهشت(فمری غمخوار-ص1) گاهی ، آن چه را که دیده است و در خود احساسی را جسته است ، با تو در میان می گذارد: بعد از باران عطر برنج و هیزم نیم سوز یک پیاله چای، یک پیاله چای(همان-ص 1) باید بنشینی و آهسته در دلت بخوانی اش. حتا چشم هایت را ببندی تا بتوانی احساس را از سطرها و واژه ها به دلت منتقل کنی و باقی را در دلت بسرایی:مثلا بگویی"چه حالی دارد. چه قدر می چسبد!و بعد تجسم کنی شالیزاری را که باران خیسش کرده؛ بوی نم، فضا را آکنده و عطر برنج گیلانبا عطر هیزم نیم سوخته ، در هم شده و فضایی رویایی ساخته . حالا یک پیاله چای واقعا می چسبد!شاید همین حس  تو را به یک عشق ناب و به جان طبیعت نزدیک کند یا در آن غرقت سازد!شاید غم یا شادی نابی را در درونت زنده کند. این جاست که من می گویم ، یک آدم شهری که سیمان و آهن اشغالش کرده ،  در حقیقت از مادر خودش ، طبیعت، جدا شده و دیگر دل و دماغی ندارد . وقتی به این جا برسد، گم شده ی درونش را می یابد و آرام می گیرد. او ، گاه با کوه و رود و دریا و گل و گیاه سخن می گوید و انتظار دارد تو دنباله اش را بگیری و با او به آن جا بروی:

هی! پیچک پژمرده!

گردوی صد ساله ای

این جا بود.(قمری غمخوار-ص11)

انگار پیچک در خواب است!که می گوید"هی" و پیچک با درخت گردو مقایسه می شود. پیچک کجا و درخت گردو کجا؟درخت گردویی در آن جا بوده که حالا نیست؟ فعل "بود" این را می گوید.پس ف جایش پیچکی روییده است. پبچکی که حالا پژمرده است و لحظه ای دیگر نخواهد بود. هم با عظمت و کم ارزش هر دو در معرض نابودی اند. این ندایی به انسان ها نیست؟گویی نوایی از خاقانی در دید سیدعلی است

" ما بارگه دادیم، این رفت ستم بر ما      بر کاخ ستمکاران گویی چه رسد خذلان؟

و هزاران سوال و حس و حرف در درونت شکل می گیرد؛ اگر خوب بخوانی و بیندیشی. زبان هایکو ، اصولا ساده است و این با صالحی و شعرش جورتر است.نه مشکلی و نه پیچیدگی خاصی. همان زبان روزمره و زبان گل و گیاه و کوه و صحرا!

"این جا نیز چندان نمی پاید

خاشاک سفر کرده

از بیشه های نی"(قمری غمخوار-ص14)

همان گونه که پیداست، تصویر، تفکر و تاویل حرف اول را می زند. خار و خاشاک جایی ندارد. گاه در بیشه ی نی است ؛گاه در صحرا و اصولا هم سفر باد است. از خود اراده ای ندارد و ارزشی هم که چیزی یا کسی نزد خود نگهش بدارد.   هزار ویک هایکوی پارسی صالحی می تواند روزها و شب ها ، به تامل و دیدن و تماشایت مشغول کند. به سفر ببردت و مناظر بدیعی را برابر چشمانت بگشاید.به جهان پاک و ناب عشق و صلح و آزادی و دوستی رهنمونت کند. این ها همه جلوهای زیبای هایکوهای صالحی است. زیاد بودن این هایکوها(کمی) گاهی می ازاردت.برخی از این ها تصویرهای خیلی ساده دارند و کم حرف زود گذر. یعنی می شود غربالش کرد. گزینش دوباره و چند باره . و به جای هزار و یک، پانصد ف ششصد هایکوی عالی و خواندنی و دیدنی و برتر گزینی کرد:

در هر کومه ای

حرف زنی، مردی، مردمانی

اوایل یکی از شب های سرد زمستان است(همان-ص 16)

یا:

دره ی بوته های مورت

طعم علف

رمه ی آرام آهوان بهاری(همان-ص29)

و نمونه های بسیار دیگر از این دست. موضوع دیگر،تصویرهای پیاپی کتاب است که یک صفحه در میان یا بیش تر، که همه اش را سیدعلی کشیده صفحه های بیشماری را به خود اختصاص داده است. ناگفته پیداست که هر تصویر ، گاه هایکویی ست، غزلی و قصیده ای. این تصویرها در کل کتاب 145 صفحه را فرا گرفته است از 412 صفحه! اگر طلسمات کتاب را که 12 باز بخش است در نظر بیاوریم، می شد 12 تصویر را در آن به کار برد و با این کار از قیمت کتاب که 55000 ریال است ، کاست تا مخاطب به راحتی و طیب خاطر آن را بخرد و بخواند و فکر کند.با این کار می شود قیت کتاب را به 35000 تا 40000 ریال کاهش داد. سیدعلی صالحی انسان نیکی ست و گویا می خواسته همه ی هنرهای خود را یک جا عرضه کند. بخش پایانی کتاب هم که عکس های سیدعلی را از کودکی تا کهنسالی و جواندلی نشان می دهد خیلی ضروری نبود و او اصولا نیازی به تبلیغ ندارد. پشت این طلسمات 12 گانه را هم کلی مرکب ،سیاه کرده است و این هم قابل پیشگیری بود. برای صالحی در شعر و نوشتن آرزوی سعادت ، عمر ، آزادی داریم.

اگر طلسمات کتاب را که 12 باز بخش است در نظر بیاوریم، می شد 12 تصویر را در آن به کار برد و با این کار از قیمت کتاب که 55000 ریال است ، کاست تا مخاطب به راحتی و طیب خاطر آن را بخرد و بخواند و فکر کند.با این کار می شود قیت کتاب را به 35000 تا 40000 ریال کاهش داد. سیدعلی صالحی انسان نیکی ست و گویا می خواسته همه ی هنرهای خود را یک جا عرضه کند. بخش پایانی کتاب هم که عکس های سیدعلی را از کودکی تا کهنسالی و جواندلی نشان می دهد خیلی ضروری نبود و او اصولا نیازی به تبلیغ ندارد. پشت این طلسمات 12 گانه را هم کلی مرکب ،سیاه کرده است و این هم قابل پیشگیری بود. برای صالحی در شعر و نوشتن آرزوی سعادت ، عمر ، آزادی داریم.

یکی یکی از همه دور خواهم شد

امتحان تحمل هجرت است

در شامگاه خزانی(پشت صفحه ی کتاب)